وحشيانه‌ترين حكومتهاى مستبدهء جهان ، جنگى افتخارآميز و ترقيخواهانه بود . دياكونوف مى - نويسد : باوجود دموكرات منشى نسبى جامعهء ماد ، اين نكته مسلم است كه آن دولت براساس برده‌دارى قرار داشت . از سوى ديگر ماد با بابل متحده شده بود و جنگى كه بابليان مىكردند مسلما بيشتر بخاطر تقسيم ثروتها و غنايم بود و كمتر براى آزادى و نجات ؛ زيرا در گذشته بابل در كنار آشور در اين گونه جنگها شركت مىجست . « 117 » به عقيدهء ريچاردن فراى : باوجود تمام ستمگريهاى آشوريان ، نمىتوان برخى از امتيازهاى حاصل از آرامش و فرمانروايى آنان را كه موجب رونق بازرگانى و پديد آمدن ساختمانهاى بزرگ و ايجاد وسايل آبيارى شد ، انكار كرد . . . دستگاه ادارى بين المللى و سپاه جهانى دو ميراث بسيار مهم آشوريان به‌شمار است . هنر امپراتورى آشور نيز سرچشمهء الهامى شد براى آيندگان . البته هنر آشور هنرى صرفا ابتكارى نيست ؛ چون هنر بابل و هيت پايه‌هاى آن هستند . با اينهمه در نقشهاى برجستهء روى سنگ و مهرهاى اين امپراتورى ، زندگى و كار و كوشش [ آشكارا ] ديده مىشود . « 118 » كشور اورارتو غير از آشور ، ايرانيان همسايهء ديگرى در شمال داشتند و آن دولت اورارتو ( واقع در ارمنستان كنونى ) بود . با آنكه منطقهء نفوذ آنها قسمتى كوهستانى بود ، اراضى بسيار حاصلخيز و اغنام و احشام و رودها و جويبارهاى كافى نيز داشت و از بركت همين وضع طبيعى مناسب ، در اينجا تمدن ابتكارى جديدى كه بنيان آن بر بقاياى تمدن باستانى بابل قرار داشت به وجود آمد . در اين منطقه شهرهاى مستحكمى با بناهاى بزرگ وجود داشت ، ساختمانها داراى بامهاى شيروانى شكل ( داراى دو شيب ) بود و مهندسان و معماران آن سرزمين در اسلوب ساختمانها از سبكى خاص پيروى مىكردند . پس‌ازآنكه حكومت آشور متزلزل گرديد ، قدرت سلاطين اورارتو فزونى گرفت و پارسيان يك چند زير تسلط اورارتيان ماندند . در اين مدت ، پارسيان از تمدن و فرهنگ اين قوم مخصوصا در رشتهء معمارى استفادهء فراوان كردند . سرزمين اورارتو نيز از حملات تخريبى آشوريان در امان نبود . دياكونوف مىنويسد : نگارندهء گزارش سارگون ، بويژه به كارهاى بزرگ و كوشش فراوانى كه اورارتوييها براى آبيارى اين سرزمين و حفر جويها و ترعه‌ها و قنوات و كاريزهاى زيرزمينى و ايجاد بند و سد و غيره به عمل آورده بودند ، اشاره مىكند . در پيرامون « اولخو » كه مهمترين شهر اورارتو بود ، باغهاى شكوفان و تاكستان و مراتع سرسبز بود ؛ آشوريان تمام اينها را سوزاندند و غارت و پايمال كردند . . .

--> ( 117 ) . همان ، 384 . ( 118 ) . ميراث ايران ، پيشين ، 95 و 96 .